Serdecznie witamy Państwa na wystawie „Czas samurajów”. Jest to opowieść poświęcona życiu i kulturze japońskich wojowników od momentu wykształcenia się tej grupy społecznej aż po jej upadek. Pomiędzy opowieści o honorze, lojalności i odwadze zostały wplecione historie pełne intryg, zdrad i spisków. Oprócz oczywistych kwestii związanych z walką, bronią i uzbrojeniem prezentujemy także drugie, często nieznane oblicze samurajów – jako ludzi kultury. Poruszymy wątki dotyczące ich życia codziennego, religii, rozrywki i sztuki. Będziemy podążać licznymi drogami (dō), które były nieodłączną częścią życia samurajów, między innymi bushidō – drogą wojownika, kyūdō – drogą łuku, chadō – drogą herbaty, shodō – drogą pisma, czy kōdō – drogą kadzidła. Ponieważ droga otwiera się przed tym, kto nią idzie, zapraszamy do zwiedzania wystawy i podążania ścieżkami obranymi niegdyś przez japońskich wojowników.

W pierwszej części ekspozycji prezentujemy Państwu wizerunki samurajów uwiecznione na japońskich drzeworytach. Ich twórcą jest Utagawa Kuniyoshi, jeden z ostatnich wielkich mistrzów ukiyo-e, czyli „obrazów przepływającego świata”, i jednocześnie twórca najsłynniejszych przedstawień japońskich wojowników. Przyszedł na świat w 1798 roku jako Yoshisaburō, syn farbiarza tkanin, co z pewnością wpłynęło na jego późniejsze śmiałe operowanie kolorem, bogactwo deseni i dekoracyjność prac. Kształcił się u Toyokuniego, wybitnego przedstawiciela szkoły Utagawa, a imię artystyczne „Kuniyoshi” otrzymał na znak osiągnięcia samodzielności twórczej, z połączenia drugiego członu imienia mistrza oraz pierwszej części własnego.

Początkowo Kuniyoshi tworzył portrety pięknych kobiet i aktorów teatralnych, lecz rozgłos przyniosła mu seria „Stu ośmiu bohaterów Suikoden” z 1827 roku. Z czasem to właśnie w dynamicznych, pełnych ekspresji scenach walk osiągnął niezaprzeczalne mistrzostwo, a wizerunki wojowników, charakteryzujące się śmiałością kompozycyjną oraz dbałością o kolor i detal, stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Na wystawie prezentujemy Państwu wybór dzieł z gatunku musha-e, w którym artysta wykreował i utrwalił powszechnie znany wizerunek samurajów.

Musha-e, czyli portrety wojowników, stanowiły jeden z najważniejszych tematów w twórczości Kuniyoshiego. W ciągu życia stworzył ponad tysiąc osiemset prac o tematyce militarnej. Wizerunki te charakteryzują się dużą siłą ekspresji oraz uosabiają najważniejsze cnoty i wartości etosu samurajskiego. Życie Kuniyoshiego przypadło na czasy pokoju i izolacji Japonii od świata zewnętrznego, kiedy to samurajowie zajmowali się raczej piastowaniem stanowisk urzędniczych niż rozgrywaniem krwawych bitew. Dlatego też artysta, sięgając do odległej historii Japonii, poszukiwał bohaterów swoich dzieł w kronikach, legendach i literaturze popularnej. Jedną z inspiracji był czternastowieczny epos historyczny Taiheiki, który opisywał burzliwy okres w dziejach Japonii – od schyłku siogunatu Kamakura, aż po rozpad i budowanie nowego porządku politycznego. Kuniysohi pod pretekstem zilustrowania losów dawnych bohaterów stworzył serię pięćdziesięciu drzeworytów, na których w rzeczywistości przedstawił wojowników walczących w XVI wieku o dominację nad krajem.

Każdy z portretów z serii „Z życia bohaterów Taiheiki – Powieści o wielkim pokoju” przedstawia wojownika w centrum obrazu, często w ważnym momencie jego życia, o którym opowiada zapisany wokół tekst. Postacie są ukazane w dynamicznych pozach i gestach, co oddaje dramatyzm sytuacji, w których się znaleźli. W tym przypadku widzimy Odę Nobunagę, jednego z najważniejszych dowódców XVI-wiecznej Japonii, który rozpoczął proces jednoczenia kraju. Został jednak zdradzony przez swojego wasala i aby uniknąć pojmania, popełnił honorowe samobójstwo. Dzieło Nobunagi kontynuował Toyotomi Hideyoshi, a następnie Tokugawa Ieyasu, który definitywnie zakończył epokę krwawych wojen domowych. W 1603 roku utworzył siogunat w Edo (dzisiejszym Tokio) i utrzymał pokój w Japonii przez blisko dwieście pięćdziesiąt lat.

Sportretowany przez Kuniyoshiego Inagawa Yoshimoto siedzi w pełnej zbroi na stanowisku dowodzenia. Mimo że należał do najwybitniejszych wodzów tamtej epoki, został pokonany przez Odę Nobunagę w bitwie pod Okehazamą, kiedy w 1560 roku podążał na podbój Kioto. Starcie przeszło do historii ze względu na znaczącą dysproporcję pomiędzy zwycięskimi oddziałami Nobunagi liczącymi około dwóch tysięcy żołnierzy a ponad dwudziestotysięczną armią Yoshimoto. To między innymi ta spektakularna wygrana utorowała drogę Nobunagi do dominacji nad krajem.

Samuraj Matsunaga Hisahide był znany ze swej bezwzględności, układów politycznych i intryg. Wielokrotnie dopuszczał się zdrady i zmieniał strony konfliktu, a ostatecznie zbuntował się przeciwko Odzie Nobunadze. Ukrywał się przed nim w Zamku Shikizan, który uchodził za twierdzę nie do zdobycia, ale wojska Nobunagi zdokonały tego dokonać. Świadomy swej beznadziejnej sytuacji Hisahide popełnił seppuku. Wcześniej jednak rozbił bezcenny czajnik zwany „Hiragumo”, aby nie wpadł w ręce wroga. Kuniyoshi, ukazując go w takim momencie, chciał ukazać delikatną równowagę pomiędzy samurajską estetyką a brutalnymi zasadami wojny.

Kuniyoshi tworzył dynamiczne sceny bitewne z historii Japonii, szczególnie z okresu Heian i wojny Genpei, mającej miejsce w latach 1180–1185, która została opisana w eposie Heike monogatari. Prace Kuniyoshiego przedstawiają zarówno zwycięzców, jak i przegranych, nie tylko honorowych samurajów, ale też zdrajców. Artysta dbał o szczegóły, takie jak detale zbroi i strojów, znaki rodowe, co pozwalało odróżnić poszczególne strony konfliktu. Jego prace dowodzą również doskonałej znajomości historii, o czym świadczy chociażby precyzyjne odwzorowanie uzbrojenia, które zmieniało się na przestrzeni wieków.

Przedstawiony przez Kuniyoshiego okręt wojenny należał do jednego z najważniejszych rodów samurajskich okresu Heian, czyli klanu Minamoto. Świadczy o tym herb w postaci kwiatu goryczki otoczonej liśćmi bambusa widoczny na żaglu. Jedną z postaci obecnych na pokładzie statku jest Minamoto Tametomo, słynny łucznik, który rzekomo jedną strzałą zatopił cały okręt swego największego przeciwnika – rodu Taira. Według legend Tametomo miał lewą rękę dłuższą od prawej, co pozwalało na mocniejsze napinanie cięciwy. Kiedy ją stracił, popełnił prawdopodobnie pierwsze w historii seppuku.

Historia braci Soga sięga wydarzeń z 1151 roku, kiedy ich ojciec został zabity przez swego krewnego. Zgodnie z tradycją dzieci zamordowanego powinny ponieść śmierć, by zapobiec ich potencjalnej wendecie. W tym wypadku synom oszczędzono życie, lecz przez lata pielęgnowali oni pragnienie zemsty. Dokonali jej w 1193 roku, wykorzystując moment, gdy zabójca ich ojca towarzyszył siogunowi w polowaniu. Kuniyoshi ukazał scenę walki jednego z braci ze słynnym wojownikiem Nittą Shirō Tadatsune. Ulewny deszcz, który wówczas padał, artysta oddał przy pomocy pionowych linii, wzmacniając dramatyzm i dynamikę sceny. Obaj bracia zginęli, więc spirala zemsty została przerwana.

Bohaterką tego przedstawienia jest Tomoe Gozen, legendarna wojowniczka, czyli onna-bugeisha. Żyła na przełomie XII i XIII wieku, a według kronik była kobietą o jasnej, delikatnej cerze i długich, lśniących włosach. Tomoe Gozen była konkubiną generała Minamoto Yoshinakiego, jednak do historii przeszły jej umiejętności jazdy konno, władania łukiem oraz śmiałe strategie walki. Kuniyoshi podkreślił także jej wyjątkową siłę pozwalającą unieść wielki głaz, który zamierza rzucić w atakujących ją wrogów.

Bitwa na równinie Kawanakajima to jeden z tematów najchętniej podejmowanych przez japońskich drzeworytników. Była to seria pięciu starć, które rozegrały się w latach 1553–1564 pomiędzy regionalnymi władcami. Takeda Shingen z prowincji Kai oraz Uesugi Kenshin z prowincji Echigo walczyli o przejęcie kontroli nad równiną. Ostatecznie żadna ze stron nie zdołała zdobyć przewagi, przez co bitwę uznaje się za nierozstrzygniętą. W kolejnych drzeworytach Kuniyoshi przedstawił najsłynniejszą, czwartą bitwę, w której doszło do bezpośredniego starcia dwóch wodzów. Uesugi Kenshin przypuścił niespodziewany atak na obóz Takedy Shingena. Wjechał konno wprost do jego namiotu i zadał cios mieczem. Zaskoczony Shingen odparł atak wyłącznie przy pomocy wachlarza wojennego, który miał pod ręką.

Kuniyoshi w swoich drzeworytach przedstawiał samurajów nie tylko w realnych bitwach, ale także podczas walk z demonami, duchami czy siłami natury. Inspirował się zarówno wydarzeniami historycznymi, jak i legendami oraz opowieściami teatralnymi, co sprawiło, że jego bohaterowie często posiadali nadludzkie zdolności. Sprzyjała temu również duża rozpiętość czasowa pomiędzy wydarzeniami z początków istnienia warstwy samurajów a współczesnością.

Według jednej z kronik wojownik Asahina Yoshihide, syn Tomoe Gozen, w czasie wyprawy z przyszłym siogunem zanurkował w morzu i wrócił z potworami morskimi zwanymi wani. Kuniyoshi przedstawił stworzenia jako krokodyle, inspirując się ilustracjami uczonego, który czerpał wiedzę na temat zachodniego świata dzięki kontaktom z Holendrami. Yoshihide jest znany z legendarnych wyczynów i pojawia się często w opowieściach oraz w spektaklach teatru kabuki.

Kuniyoshi przedstawił tutaj wodza Minamoto Yorimitsu, który w trakcie ciężkiej choroby śni o walczących demonach. Jego koszmar wywołał pająk Tsuchigumo, ukazany w prawym górnym rogu. Generałowie Yorimitsu grają w grę planszową go, podczas gdy inni obserwują sceny ze snu. Grafika była satyrą na temat reform ery Tenpō, które ograniczały różne obszary życia społecznego w czasach Kuniyoshiego. Chory Yorimitsu symbolizował nieudolnego sioguna, a generałowie – jego ministrów.

Na centralnej planszy tryptyku widzimy pająka Tsuchigumo z koszmaru Yorimitsu. Mimo że był pogrążony we śnie, generał pozostał czujny i kiedy pająk chciał narzucić na niego swą lepką sieć, sięgnął po miecz i ranił napastnika, budząc się z koszmaru. Na podłodze odkrył jednak ślady krwi, więc wraz ze swoimi obrońcami podążył tym tropem. Ostatecznie odkrył kryjówkę demona w jaskini, a śmiercionośny cios pająkowi zadał Sakata Kintoki, jeden z jego czterech generałów. Kintoki, zwany też Kintarō (czyli złoty chłopiec), ze względu na swą nadludzką moc i niezwykłe zdolności stał się bohaterem wielu mang i anime.

Jednym z głównych źródeł opowieści o samurajach w okresie Edo był teatr kabuki. Za jego początki uznaje się rok 1603, kiedy kapłanka sintoistyczna odegrała w korycie rzeki niezwykłe widowisko, będące połączniem tańca, śpiewu i recytacji. Określono je mianem kabuku, co tłumaczy się jako „dziwaczne”. Wkrótce ta forma występów stała się niezwykle popularna. Początkowo odgrywały je kobiety lekkich obyczajów, ale ich niewłaściwe zachowanie doprowadziło do całkowitego zakazu występowania kobiet. Od 1662 roku w spektaklach mogli grać wyłącznie mężczyźni, którzy wcielali się także w role kobiece nazywane onnagata. Popularni aktorzy byli często portretowani, co doprowadziło do rozwoju yakusha-e, czyli portretów aktorskich, które prezentujemy w kolejnej strefie.

Wśród wątków podejmowanych w sztukach teatru kabuki popularne były rozterki bohaterów pomiędzy obowiązkiem a osobistymi uczuciami czy lojalność i poświęcenie względem pana. Sztuka teatralna Godairiki Koi no Fūjime opowiada o miłości wystawionej na próbę i jej tragicznych konsekwencjach. Głównymi bohaterami są samuraj Satsuma Gengobei oraz jego towarzysz Sasano Sangobei. Obydwaj zakochują się w gejszy Koman i, konkurując ze sobą, prowadzą podstępne sztuczki, niechybnie zmierzające do zabójstwa kobiety. Na kolejnych drzeworytach widzimy Satsumę siedzącego z fajką kiseru oraz gejszę Koman z shamisenem. W dowód swojej miłości kobieta napisała na instrumencie znaki go-dai-riki, co znaczy pięć potężnych sił. Słowa te były używane jako pieczęć na listach miłosnych jako obietnica dozgonnego uczucia. W wyniku intrygi znaczenie znaków zostało zmienione na „Ukochany Sengobei”, co wzbudziło podejrzliwość i zazdrość Gengobeia, a efektem był tragiczny finał dramatu.

Jedną z opowieści o honorze i zemście, która trwale zapisała się w kulturze japońskiej, jest historia czterdziestu siedmiu roninów chcących pomścić śmierć swojego pana. W 1701 roku pan feudalny Asano, pełniąc służbę na dworze sioguna, został sprowokowany, w wyniku czego wyciągnął miecz i ranił mistrza ceremonii, Kirę Yoshinakę. Skazano go za to na popełnienie seppuku – rytualnego samobójstwa. Jego majątek skonfiskowano, a służący mu wojownicy stali się roninami, czyli bezpańskimi samurajami. Przez dwa lata w tajemnicy przygotowywali zemstę. Ostatecznie przystąpili do ataku na zamek Kiry w nocy z trzydziestego na trzydziestego pierwszego stycznia 1703 roku i dopełnili zemsty. Głowę zamordowanego złożyli na grobie swojego pana, po czym oddali się w ręce władz. Wymierzono im karę, ale jednocześnie przyznano prawo do honorowego samobójstwa, które z godnością popełnili. Historia szybko przeniknęła do sztuk teatralnych, a najbardziej znaną wersją jest Kanadehon Chūshingura. Opowieść szeroko oddziaływała na twórców drzeworytów. Kuniyoshi podejmował ten temat kilkanaście razy, w różnych wariantach kompozycyjnych.

Prezentowane w tej serii drzeworyty nie stanowią zwartego cyklu, choć ukazują następujące po sobie wydarzenia z historii zemsty wiernych wasali. W tym przypadku roninowie gromadzą się przy moście, by pod osłoną nocy zaatakować posiadłość Yoshinaki. Ubrani są w czarne płaszcze z białymi trójkątami, dzięki czemu w ciemności łatwiej było im uniknąć ostrzału wroga. Kuniyoshi, ze względu na obowiązującą cenzurę, podpisywał bohaterów imionami z dramatu Kanadehon Chūshingura, więc Kira Yoshinaka określony jest jako Moronao.

Po dokonaniu zemsty oddział roninów udał się do świątyni Sengakuji w Takanawie, gdzie spoczywał ich pan, by złożyć w ofierze głowę Moronao. Po drodze napotkali buddyjskiego kapłana, z którym właśnie rozmawiają. Sugerując wczesny poranek, Kuniyoshi ukazał wznoszące się ponad horyzont słońce, którego ciepłe promienie rozchodzą się we wszystkie strony.

W 1847 roku Kuniyoshi rozpoczął pracę nad cyklem pięćdziesięciu jeden biografii osób powiązanych z oryginalnymi wydarzeniami historii roninów. Całopostaciowe portrety ukazują wojowników w charakterystycznych scenach z nocnego ataku. Również tutaj zamiast prawdziwych imion Kuniyoshi wykorzystał te z dramatu Kanadehon Chūshingura.

Enya Hangan Takasada to teatralny odpowiednik Asano Naganoriego. Ukazany jest w oficjalnym stroju dworskim, którego ważnym elementem są długie i obszerne spodnie nagabakama. Obowiązek ich noszenia na dworze sioguna wynikał z chęci utrudnienia samurajom ewentualnej walki na miecze. Nie powstrzymało to jednak Enyi od dobycia broni i zadania ciosu znieważającemu go Moronao, widocznemu na kolejnym portrecie, co przypłacił własnym życiem.

Yazama Jūrirō Motooki został przedstawiony przez Kuniyoshiego z gwizdkiem w ustach, co nawiązuje do wydarzeń z pamiętnego nocnego ataku. Roninowie umówili się bowiem, że ten, kto pierwszy odnajdzie Moronao, oznajmi ten fakt pozostałym wasalom dźwiękiem gwizdka. Motooki tego dokonał, a następnie osobiście ściął głowę urzędnikowi i tym samym dopełnił zemsty za śmierć swego pana.

W okresie Edo Tōkaidō było głównym szlakiem łączącym siedzibę sioguna w Edo (obecnie Tokio) z rezydencją cesarza w Kioto. Trasa biegnąca nad Pacyfikiem, wzdłuż brzegów wyspy Honsiu miała długość około pięciuset piętnastu kilometrów. Znajdowały się na niej pięćdziesiąt trzy stacje oferujące nocleg podróżnym. Samurajowie przemieszczali się tędy w ramach obowiązku sankin-kōtai, zgodnie z którym panowie feudalni daimyō mieli spędzać tyle samo czasu w Edo, co w swojej posiadłości. Kuniyoshi stworzył serię „Słynne widoki pięćdziesięciu trzech przystanków na gościńcu Tōkaidō”, ukazującą najważniejsze odcinki tej drogi.

Kuniyoshi przedstawił podróżnych na drodze Tōkaidō zmierzających w kierunku góry Fuji. Używając bliskich i dalekich planów, ukazał ciągłość drogi i rozległą przestrzeń. Samotna sosna po prawej stronie dodaje kompozycji majestatu i symbolicznie koresponduje z przeciwległą górą. Na kolejnych planszach możemy zobaczyć przykłady zróżnicowania krajobrazu naturalnego Japonii: górskie stoki, gęste lasy oraz klifowe wybrzeża z malowniczymi zatokami. Po obejrzeniu wszystkich prac zapraszamy Państwa do drugiej części wystawy w kolejnej sali.

W gablotach przed Państwem zestawiono przedmioty, które ukazują najbardziej rozpoznawalne, a zarazem symboliczne oblicze samurajów. Zestaw daishō, czyli para mieczy będąca znakiem przynależności do stanu wojowników, przywołuje etos walki, honoru i gotowości do oddania życia w imię zasad. Prawo do noszenia daishō przysługiwało bowiem wyłącznie samurajom i było wyznacznikiem ich wysokiej pozycji w społeczeństwie.

Na lewo od daishō znajduje się zbroja – materialne świadectwo epoki nieustannych konfliktów, przypominające o militarnych korzeniach tej warstwy społecznej. Jej forma stanowi zarazem dowód kunsztu japońskich rzemieślników, którzy potrafili łączyć funkcjonalność z wyrafinowaną estetyką. Z militarnymi elementami kontrastuje znajdujące się po prawej kamishimo – formalny strój samurajów. On odsyła nas z kolei do rzeczywistości okresu Edo – czasu stabilizacji i pokoju, kiedy wojownicy coraz częściej pełnili rolę urzędników i strażników porządku społecznego. Razem obiekty te tworzą opowieść o przemianie, jaka nastąpiła w tożsamości samurajów – od bezwzględnego wojownika do urzędnika, dla którego miecz był bardziej symbolem statusu społecznego niż narzędziem walki. Wizerunek ten będziemy uzupełniać o kolejne wątki w dalszej części wystawy, ukazując także drugie, mniej znane oblicze samurajów – jako ludzi kultury i sztuki. Wcześniej jednak zapraszamy do zapoznania się z historią samurajów, a następnie ze wspaniałymi przykładami japońskiego uzbrojenia.

Początki japońskich wojowników, zwanych w następnych wiekach samurajami, sięgają dziewiątego stulecia. Dwór cesarski w Kioto umacniał swoją pozycję i potrzebował lojalnych sojuszników do tłumienia buntów lokalnych możnowładców oraz obrony odległych prowincji. Japonia to bowiem rozległy kraj, położony na archipelagu wysp rozciągających się na długości trzech tysięcy trzystu kilometrów. Rozgrywki polityczne oraz walka pomiędzy poszczególnymi rodami spowodowały coraz większe zapotrzebowanie na zbrojnych, nazywanych wówczas bushi. Sam termin „samuraj” jako określenie wojownika pojawił się w X wieku, choć pochodził od archaicznego słowa samurau, oznaczającego „służyć panu”. Zasady postępowania samurajów istniały niespisane przez stulecia, ale terminem bushidō, czyli „drogą wojownika”, zaczęto je określać dopiero w XVII wieku, za rządów siogunów z rodu Tokugawa. Samuraj miał być lojalny wobec pana, odważny i gotowy na śmierć. Ten wizerunek utrwalony w kulturze popularnej najczęściej odnosi się do czasów, kiedy między poszczególnymi rodami wybuchały konflikty o władzę.

W 1192 roku Minamoto Yoritomo otrzymał z rąk cesarza nominację na sioguna, czyli najwyższego w hierarchii wojownika, któremu powierzono utrzymanie pokoju w kraju. Moment ten uznaje się za początek rządów wojskowych w Japonii nazywanych bakufu, czyli rządów spod namiotu. Mimo formalnego zwierzchnictwa cesarza faktyczna władza przez niemal siedemset lat znajdowała się w rękach samurajów, sprawujących rządy poprzez system siogunatu. Od momentu zjednoczenia Japonii na początku XVII wieku wojownicy nie mieli zbyt wielu okazji do walki. Pełnili natomiast funkcje administracyjne, zarządzali ziemią, utrzymywali porządek społeczny, walczyli z pożarami. Na osi czasu mogą zapoznać się Państwo z najważniejszymi wydarzeniami z historii samurajów, od początku istnienia tej grupy wojowników aż po jej kres, który nastąpił po otwarciu się Japonii na świat w drugiej połowie dziewiętnastego wieku.

Zbroje japońskie zmieniały się na przestrzeni wieków, dostosowując się do różnych stylów walki. Zapewniały skuteczną ochronę, a jednocześnie wyróżniały się wysokim kunsztem i precyzją wykonania. W gablocie przed Państwem znajdują się poszczególne elementy zbroi samurajskiej. Nie tworzą one jednego kompletu, lecz pochodzą z różnych zestawów. Pełne zbroje można zobaczyć w gablotach znajdujących się w centralnej części ekspozycji. Tutaj natomiast elementy zostały ułożone w sposób zbliżony do anatomii ludzkiego ciała, tak aby łatwiej było rozpoznać, którą część chroniły. Pomocny w orientacji może być również schemat zbroi, umieszczony po lewej stronie gabloty. W szufladach znajdują się kolejne przykłady najwyższej klasy rzemiosła japońskiego.

Punktem wyjścia do rozwoju zbroi japońskiej był pancerz keikō, składający się z dużej liczby połączonych ze sobą małych, żelaznych płytek zwanych lamelkami. Już od okresu Heian zaczęły powstawać bardziej zaawansowane zbroje, takie jak ō-yoroi, w której kirys dō składał się z dużej liczby żelaznych lub skórzanych lameli, pokrywanych kilkoma warstwami laki. Łączono je skórzanymi sznurami, tworząc zachodzące na siebie rzędy, które następnie wiązano jedwabnymi sznurami odoshi, by uzyskać większe płyty. Napierśnik często pokrywano drukowaną skórą, aby uniknąć zahaczania cięciwy łuku o płytki. Przedłużeniem kirysu były dodatkowe rzędy lamelek chroniące biodra (kusazuri).

Wojownik uzbrojony w łuk i strzały nie był w stanie ochraniać się przenośną tarczą, więc zbroję wyposażono w duże płyty ochronne (ō-sode) mocowane do ramion, o takiej samej konstrukcji co kirys. Działały jak tarcza, która miała chronić przed atakami z boku. Zbroję uzupełniały dodatkowe elementy: naręczaki, wykonane z tkaniny i żelaznych płytek, nagolenniki i osłona szyi.

Od połowy okresu Heian pojawił się kolejny typ zbroi, dō-maru, również wykonany z lamelek, ale mniejszych rozmiarów (kozane). Konstrukcja oraz niewielka waga zadecydowały o popularności tej zbroi wśród piechoty, ponieważ dawała dużą swobodę ruchów.

Kolejne zmiany w uzbrojeniu były spowodowane intensywnymi walkami pomiędzy klanami samurajów w okresie Sengoku, w których naprzeciwko siebie stawały armie liczące tysiące wojowników. Zbroja miała być nie tylko praktyczna, lecz również łatwa i szybka w produkcji, wprowadzano więc różne modyfikacje. Zamiast pojedynczych lamelek stosowano całe płytki (itazane), uproszczono sposób ich wiązania, a czasem łączono je nitami. Montowano także zawiasy z lewej strony kirysu, by ułatwić jego zakładanie. Naręczaki, nabiodrki, nagolenniki i naramienniki wraz z kirysem tworzyły nowoczesną zbroję nazywaną tōsei gusoku.

W okresie Azuchi-Momoyama powszechne stało się użycie broni palnej. W rezultacie powstał nowy rodzaj kirysu, nimai-dō, o dwupłytowej formie. Składał się z napierśnika i naplecznika wykonanych z pojedynczych płyt.

Okres Edo (1603–1868) to czasy pokoju i izolacji Japonii, kiedy zbroje straciły swoje pierwotne przeznaczenie, a funkcja ochronna zeszła na dalszy plan. Wykorzystywano je wówczas głównie do celów reprezentacyjnych. Wielcy panowie feudalni daimyō oraz członkowie ich świty zakładali okazałe zbroje podczas corocznych podróży zarządzanych przez siogunat. Projektowano je zgodnie z upodobaniami i życzeniami osób zamawiających. Spowodowało to powstanie wielu różnych kształtów i typów kirysów, inspirowanych modelami z wcześniejszych epok. Aby zapewnić niską wagę konstrukcji, wiele elementów wykonywano ze skóry. Czasem wykorzystywano także oryginalne elementy ze starszych egzemplarzy.

Po otwarciu się Japonii na kontakty międzynarodowe w 1854 roku oraz w okresie Meiji (1868–1912) wiele zbroi trafiło poza Wyspy Japońskie. Stały się częścią kolekcji prywatnych i muzealnych na całym świecie.

Hełm japoński (kabuto) początkowo pełnił funkcję ochronną, ale z czasem zaczął przybierać bardziej dekoracyjne formy, szczególnie w czasach pokoju. Zazwyczaj składał się z kilku elementów: dzwonu (hachi), nakarczka (shikoro), daszku (mabisashi), osłony twarzy (fukigaeshi) oraz ozdobnego elementu (tatemono).

Najstarsze hełmy miały proste, zaokrąglone lub stożkowate kształty. Z biegiem czasu pojawiały się coraz bardziej złożone formy. Hoshi-kabuto wyróżniał się widocznymi nitami, a suji-kabuto – wyraźnymi żebrowaniami biegnącymi ku górze. Prostszy zunari-kabuto dopasowywano bezpośrednio do kształtu głowy przy użyciu od trzech do pięciu płyt. Z kolei toppai-kabuto miał formę stożka, a momonari-kabuto przypominał kształtem brzoskwinię. Szczególnie efektowne były tak zwane kawari kabuto – hełmy o fantazyjnych, często zaskakujących formach, które odzwierciedlały fantazję twórcy i właściciela.

Obok nich używano również prostszych nakryć głowy, takich jak jingasa. Były to lekkie kapelusze noszone przez piechotę oraz samurajów w czasie podróży.

Maedate to jeden z rodzajów ozdobnych elementów, osadzany na specjalnym trzpieniu z przodu hełmu. Wykonywano je zazwyczaj z delikatnych materiałów, takich jak: drewno, skóra, papier mâché, fiszbin czy lekki metal, tak by dodatkowo nie zwiększać wagi hełmu. Maedate mogły przypominać rogi (kuwagata) lub przedstawiać stylizowane rośliny, zwierzęta, owady, mityczne stworzenia czy motywy religijne. Niekiedy miały także kształt herbu rodowego. Wykorzystywano je do celów reprezentacyjnych lub identyfikacyjnych. Ozdoby te często osiągały duże rozmiary i miały intensywny kolor, aby budzić przestrach lub przyciągać uwagę.

Maski wojenne (mengu), stanowiące osłonę twarzy, pojawiły się w XII wieku jako opaska chroniąca czoło i policzki (happuri). W kolejnych stuleciach używano maski pełnej (sōmen), półmaski (menpō), zakrywającej twarz poniżej okolic oczu z dodatkową, demontowaną częścią nosową, oraz półmaski (hanbō), osłaniającej jedynie policzki i podbródek.

Oprócz pełnienia funkcji ochronnej maski miały swoim wyglądem wzbudzać strach u przeciwnika. Wykonywano je z żelaza, a wnętrze pokrywano laką w celu izolacji ciała od metalowej powierzchni. Od czasu kontaktów z Europejczykami maski ozdabiano wąsami oraz bródkami. Na polu bitwy nie noszono masek pełnych, ponieważ utrudniały widoczność. Osłonę twarzy zawiązywano za głową taśmami oraz dociskano całość do policzków i podbródka za pomocą sznura do wiązania hełmu (shinobi no o). Do masek często przymocowywano osłonę szyi (tare).

Prezentowane na wystawie uzbrojenie ukazuje różnorodność narzędzi, jakimi posługiwali się japońscy wojownicy na przestrzeni wieków. Każdy z tych typów odpowiadał innym realiom walki i pełnił odmienną funkcję na polu bitwy.

Przez stulecia główną bronią używaną przez japońskich wojowników był łuk (yumi). Co więcej, początkowo samurajowie swoją służbę określali mianem „drogi konia i łuku” (kyūba no michi). Konstrukcja długiego na dwa do dwóch i pół metra łuku była asymetryczna. Uchwyt znajdował się w jednej trzeciej jego wysokości. Dolna, krótsza część umożliwiała oddanie strzału podczas jazdy konnej oraz z pozycji klęczącej. Łęczysko wykonywano ze sklejonych ze sobą drewnianych i bambusowych listew. Dla wzmocnienia całość pokrywano laką oraz przewiązywano ratanową taśmą. Cięciwę produkowano z włókien roślinnych, takich jak konopie. Strzały robiono z cienkich trzonów bambusowych, groty ze stali, a upierzenia zwykle z piór rybołowa.

Strzały noszono w otwartym kołczanie zawieszonym na prawym biodrze, nazwanym ebira, lub zamkniętym i cylindrycznym, zawieszanym na plecach, zwanym utsubo.

Uzbrojenie samuraja obejmowało między innymi broń drzewcową. Powszechnie stosowano włócznie yari o różnych długościach i rozmaitych typach grotów: jedno- lub obosiecznych, o prostych lub skomplikowanych kształtach. Używano ich zarówno w natarciu, jak i w obronie, co pozwalało utrzymać przeciwnika na dystans. Innym rodzajem broni była naginata – długa broń o lekko zakrzywionej, jednosiecznej głowni. Umożliwiała zadawanie zarówno cięć, jak i pchnięć. Początkowo posługiwali się nią głównie piechurzy ashigaru oraz mnisi-wojownicy. Z czasem naginata stała się szczególnie kojarzona z kobietami z rodów samurajskich – wojowniczkami zwanymi onna-bugeisha. Jedną z najbardziej znanych była Tomoe Gozen, słynąca zarówno z urody, jak i umiejętności bojowych. Jej odwaga i mistrzostwo w walce przeszły do historii i stały się inspiracją dla literatury oraz sztuki. Żony samurajów musiały także bronić rodziny, majątku i honoru rodu w sytuacji zagrożenia, kiedy ich mężowie przebywali na wojnie.

Broń palna pojawiła się w Japonii stosunkowo późno. W 1543 roku portugalscy żeglarze podróżujący na pokładzie chińskiego statku na skutek sztormu dotarli na wyspę Tanegashima. W ten sposób strzelby z zamkiem lontowym, które mieli ze sobą, dotarły do Japonii.

Miejscowi władcy feudalni (daimyō) zainteresowali się nową bronią i wydali polecenie jej odtworzenia. Broń palna znalazła się jednak w powszechnym użyciu dopiero podczas bitwy pod Nagashino w 1575 roku, kiedy to została wykorzystana przez żołnierzy dowodzonych przez Odę Nobunagę (1534–1582). Choć nie wyparła całkowicie tradycyjnych form uzbrojenia, stała się ważnym elementem taktyki, zwiększała bowiem skuteczność oddziałów piechoty.

Strzelby lontowe, które wykorzystywali Japończycy, oparto całkowicie na konstrukcji portugalskiej, ozdabiając je jednak zgodnie z kulturą i tradycją japońską. Broń palna nie ewoluowała znacząco w Japonii na przestrzeni stuleci i w niemal niezmienionej formie była wytwarzana aż do schyłku okresu Edo.

Miecze zajmowały szczególne miejsce w kulturze japońskich wojowników. Proces ich wytwarzania był złożony i wymagał dużego doświadczenia – obejmował wielokrotne składanie i hartowanie stali, co nadawało ostrzu odpowiednią twardość i elastyczność. Do wyrobu mieczy używano stali tamahagane, wytapianej z piasku żelazowego wydobywanego z koryt rzecznych. Następnie przekuwano warstwy stali, pozbywając się zanieczyszczeń i tworząc tysiące warstw widocznych na mieczu jako wzór hada. Podczas procesu hartowania uzyskiwano twardą krawędź tnącą i elastyczny grzbiet oraz linię hamon, która różniła się w zależności od preferencji kowala. W końcowej fazie głownia była ostrzona i polerowana, ewentualnie dodatkowo sygnowana przez jego wytwórcę.

Najbardziej znanym typem miecza japońskiego jest katana – broń o lekko zakrzywionej, jednosiecznej głowni, o długości powyżej sześćdziesięciu centymetrów, przystosowana do szybkiego dobycia i cięcia. Jej forma była wynikiem wielowiekowego rozwoju, w trakcie którego doskonalono zarówno kształt, jak i właściwości stali. Powstała z poprzedzającego ją miecza tachi – długiego jednosiecznego miecza o długości przekraczającej często 80 cm, zawieszanego na rapciach, ostrzem skierowanym do dołu. Dzięki większym rozmiarom oraz zakrzywieniu głowni tachi znakomicie odnajdował się podczas walki konnej, z kolei krótsza katana była idealnie skonstruowana do bliższych starć, zwłaszcza do walki pieszej. Istniały również miecze ōdachi (wielkie miecze), które mierzyły ponad dziewięćdziesiąt centymetrów. Ze względu na swe rozmiary zazwyczaj były noszone na plecach. Oprócz funkcji bitewnej ofiarowywano je też jako dary świątynne. Jednak to katana stała się symbolem japońskiego wojownika i określa się ją mianem „duszy samuraja”.

Wakizashi to krótki miecz jednosieczny o długości od jednego do dwóch shaku, czyli od trzydziestu i trzech dziesiątych do sześćdziesięciu i sześciu dziesiątych centymetra. Używali go zarówno samurajowie, jak i osoby spoza warstwy wojowników, którym nie wolno było nosić długiego miecza, lecz wyłącznie krótki. Razem z kataną tworzył charakterystyczny zestaw dwóch mieczy, daishō. W przeciwieństwie do długiej głowni, wakizashi można było mieć przy sobie także w pomieszczeniach – przydawał się więc szczególnie w ciasnych przestrzeniach i w sytuacjach wymagających szybkiej reakcji. Dzięki swoim rozmiarom był bronią poręczną i uniwersalną. Mógł służyć zarówno do walki, jak i jako broń zapasowa. Wakizashi miał również znaczenie rytualne. To właśnie za jego pomocą samuraj mógł dokonać seppuku – aktu samobójstwa, będącego wyrazem honoru i lojalności. W gablocie prezentujemy także pojedyncze elementy oprawy miecza. Choć łatwo je przeoczyć oglądając głownię w oprawie, to właśnie na ich powierzchni widać niezwykłe bogactwo technik zdobniczych i motywów. Miniaturowe sceny, subtelne detale i precyzja wykonania sprawiają, że każdy z tych elementów można traktować jak miniaturowe dzieło sztuki. Dlatego też pokazujemy je oddzielnie, by móc docenić niezwykły kunszt japońskich rzemieślników.

Tantō to krótki miecz, zazwyczaj jednosieczny, o długości nieprzekraczającej około jednego shaku, czyli około trzydziestu centymetrów. W rękach samuraja pełnił przede wszystkim funkcję broni pomocniczej – używanej w walce na bardzo bliskim dystansie, zwłaszcza w sytuacjach zaskoczenia lub tam, gdzie użycie dłuższego miecza było utrudnione.

Podobnie jak wakizashi tantō mógł być wykorzystywany do seppuku – rytualnego samobójstwa, związanego z honorowym kodeksem samurajów. Ze względu na niewielkie rozmiary broń ta była także noszona przez kobiety oraz osoby spoza warstwy wojowników, jako środek ochrony osobistej. Łatwo można ją było ukryć w fałdach stroju, co zwiększało jej praktyczność w codziennym użyciu.

Tantō występował w różnych formach oprawy – zarówno z jelcem, czyli tsubą, jak i bez niego. W tej drugiej wersji, zwanej aikuchi, rękojeść i pochwa ściśle do siebie przylegały, tworząc zwartą, elegancką całość.

Pod koniec XIX wieku, wraz z wprowadzeniem zakazu noszenia mieczy, rola ich wytwórców zaczęła zanikać. Wielu mistrzów wykorzystało jednak swoje umiejętności w inny sposób, tworząc przedmioty codziennego użytku oraz dekoracyjne, zachowując przy tym dawne techniki rzemieślnicze, czego przykładem są prezentowane tu wazony.

Tsuba, czyli jelec, to metalowy element umieszczony między rękojeścią a głownią miecza. Jej podstawową funkcją było zabezpieczenie dłoni przed zsunięciem się na ostrze, a także ochrona przed uderzeniami przeciwnika. Decydowała również o wyważeniu broni, wpływając na jej stabilność podczas walki.

Tsuby różniły się kształtem, materiałem i sposobem zdobienia. Powstawały w wyspecjalizowanych warsztatach, gdzie rozwijały się różne style i szkoły rzemieślnicze. Ponieważ miecz noszono za pasem, rękojeścią skierowaną ku górze, jelec był dobrze widoczny i z czasem stał się ważnym elementem reprezentacyjnym.

Rzemieślnicy tworzyli coraz bardziej złożone dekoracje – ażurowe wzory, reliefy czy inkrustacje metalami. Dzięki temu tsuby zaczęły pełnić nie tylko funkcję praktyczną, ale także symboliczną. Często przedstawiały motywy związane z naturą, wierzeniami lub filozofią, stając się małymi dziełami sztuki, niekiedy ofiarowywanymi jako cenne dary.

Oprócz centralnego otworu na trzpień głowni, w jelcu znajdowały się także mniejsze otwory na dodatkowe akcesoria – niewielki nożyk oraz szpilę. Ich obecność zależała od sposobu oprawy miecza i indywidualnych potrzeb użytkownika

Wkraczamy teraz w świat duchowości samurajów, by poznać ich drugie, mniej oczywiste oblicze – jako ludzi kultury, sztuki i nauki. Ideałem dla wojownika było bowiem połączenie „pióra i miecza”, czyli bojowych kompetencji z wrażliwością człowieka wykształconego. Przejście do tej sfery następuje przez pawilon herbaciany. Rytuał przygotowywania, podawania i spożywania sproszkowanej zielonej herbaty, zwany chanoyu, zajmował bowiem ważne miejsce w kulturze samurajów. Herbata, sprowadzona z Chin przez mnichów buddyjskich, początkowo była ceniona jako środek wspomagający koncentrację podczas praktyk medytacyjnych. Z czasem stała się istotnym elementem życia wojskowych elit, symbolem statusu i wyrafinowania. W okresie średniowiecza i w epoce wojen domowych spotkania herbaciane pełniły nie tylko funkcje towarzyskie, ale również polityczne i ceremonialne: służyły umacnianiu sojuszy, prowadzeniu negocjacji czy planowaniu kampanii wojskowych.

W XVI wieku pod wpływem mistrzów herbaty, zwłaszcza Sen Rikyū, ukształtowała się estetyka wabi-cha, oparta na prostocie, umiarze i związku z naturą, której przejawem są także naczynia o nieregularnych kształtach, ze śladami ręcznego formowania. Dla samurajów, którzy cenili ascetyzm i gotowość do poświęceń, spotkania herbaciane były formą duchowej dyscypliny, pozwalającą zachować uważność i spokój w czasie walki.

Spotkania herbaciane odbywały się w specjalnie zaprojektowanych pokojach lub pawilonach zwanych chashitsu. Były to niewielkie, skromne pomieszczenia, wykonane z naturalnych materiałów, zazwyczaj o powierzchni czterech i pół maty tatami. Wewnątrz znajdowało się zagłębione w podłodze palenisko (ro) lub przenośny piecyk (furo) do gotowania wody. Na zapleczu, zwanym mizuya, gospodarz przygotowywał utensylia herbaciane. W jednej ze ścian pawilonu znajdowała się wnęka (tokonoma), w której eksponowano wiszący zwój lub kompozycję kwiatową w wazonie. Stanowiły one temat do rozmowy w trakcie spotkania. Do wnętrza naszej herbaciarni można wejść, zgodnie z rytuałem prosimy jednak o wcześniejsze zdjęcie butów.

Karesansui, czyli ogrody wyschniętego krajobrazu, to jeden ze szczególnych rodzajów japońskich ogrodów związanych z buddyzmem zen. Kompozycje, niemal zupełnie pozbawione roślinności, obrazują japońską przyrodę. Kamienie (ishi) odzwierciedlają góry i wyspy. Ich kształt i rozmieszczenie są starannie przemyślane, aby oddać harmonię i równowagę świata. Symbolizują trwałość oraz to, co niezmienne i odporne na upływ czasu. Żwir i piasek, starannie zagrabione w faliste linie, naśladują z kolei kształt fal lub prądów wodnych. Reprezentują rzeki, morza lub wodospady, wprowadzając dynamikę w pozornie statycznym krajobrazie oraz wskazując na przemijalność rzeczy.

Ogrody mają oddawać pokorę i zachwyt człowieka nad majestatem przyrody, a wrażenie pustki, kluczowe w japońskiej estetyce, ma sprzyjać refleksji i kontemplacji. Nie są one przeznaczone do spacerowania. Podziwia się je zazwyczaj z werandy lub progu świątyni. Karesansui stanowiły dla samurajów miejsce wyciszenia i skupienia. Tutaj, z dala od zgiełku, rodziła się równowaga umysłu – niezbędna zarówno w sztuce walki, jak i życiu codziennym.

Zapraszamy do zatrzymania się i zanurzenia w przestrzeni ogrodu, aby odnaleźć jego rytm i harmonię.

Życie samurajów kształtował system stanowiący połączenie trzech wierzeń: sinto, buddyzmu i konfucjanizmu. Elementy przenikały się wzajemnie, tworząc spójny fundament światopoglądu wojownika.

Sinto, rodzima religia Japonii, dawało poczucie więzi z naturą i przodkami. Jego podstawą była wiara w obecność kami – duchów zamieszkujących góry, rzeki, drzewa, a nawet przedmioty codziennego użytku. Taka wizja świata sprzyjała szacunkowi wobec przyrody, tradycji oraz własnego rodu.

Buddyzm wnosił refleksję nad przemijaniem i kruchością życia. Szczególne znaczenie zyskał nurt zen, który podkreślał rolę medytacji i bezpośredniego doświadczenia. Uczył opanowania, koncentracji oraz akceptacji śmierci – postaw niezwykle istotnych dla wojownika. Samurajowie modlili się o powodzenie w walce, a po zwycięstwach składali dziękczynne ofiary i wznosili świątynie. Nierzadko też, kiedy już zakończyli służbę, wybierali życie w klasztorze.

Konfucjanizm z kolei kształtował porządek społeczny. Podkreślał znaczenie lojalności, obowiązku i hierarchii. Samuraj był zobowiązany do wierności swojemu panu, a także do życia zgodnego z określonymi zasadami moralnymi, takimi jak sprawiedliwość, szczerość czy odpowiedzialność, będącymi podstawą samurajskiego etosu bushidō.

Za symboliczną bramą torii, która w Japonii wyznacza granicę pomiędzy światem świeckim a przestrzenią sacrum znajdą Państwo przykłady obiektów powiązanych z wierzeniami samurajów. Rozpoczynamy od drzeworytu przedstawiającego najważniejszą sintoistyczną boginię słońca, czyli Amaterasu, od której wywodzą się wszyscy cesarze Japonii, kończymy zaś na posągu Bishamontena – buddyjskiego opiekuna samurajów.

Samurajów, zwłaszcza w okresie Edo, obowiązywała zasada równowagi między umiejętnościami bojowymi, nauką a sztuką. Dlatego oprócz władania bronią doskonalili się w kaligrafii, poezji czy filozofii. Wielu z nich pisało wiersze, zwłaszcza haiku, traktaty filozoficzne lub teksty poświęcone sztukom walki.

Shodō, czyli „droga pisma”, to japońska sztuka kaligrafii, w której używa się pędzla i tuszu. Rozwinęła się dzięki mnichom zen, którzy udawali się do chińskich klasztorów, by studiować nauki Buddy. Przepisywali teksty buddyjskie, a z podróży przywozili dzieła sztuki, literatury i kaligrafii.

Tradycyjnie w kaligrafii japońskiej wykorzystuje się kilka podstawowych narzędzi zwanych „czterema skarbami gabinetu”: pędzel (fude), tusz (sumi), kamień do rozcierania tuszu (suzuri), papier (washi). Istotą shodō jest harmonia między ruchem ciała, oddechem a umysłem. Ponieważ sztuka ta wymagała długiego treningu i koncentracji, była dla samurajów narzędziem samodoskonalenia, na równi z posługiwaniem się mieczem. W gablocie mogą Państwo zobaczyć dwa przykłady suzuribako, czyli tradycyjnych japońskich pudełek na przybory do kaligrafii. Wykonywano je z drewna i kryto laką. Służyły do przechowywania między innymi tuszu, kamienia do jego rozcierania, płytki z dozownikiem wody i pędzli. Były ważnym elementem kultury piśmienniczej elit, w tym samurajów.

Teatr nō jest dostojnym połączeniem dramatu, muzyki, tańca i poezji. Jego początki sięgają XIV wieku, choć wywodzi się z wcześniejszych form widowiskowych. Szybko zyskał aprobatę wojowników, którzy stali się nie tylko zagorzałymi mecenasami teatru nō, ale także sami występowali na scenie. W spektaklach poruszano wątki związane ze śmiercią czy wędrówką dusz, co wiązało się z filozofią zen i ideałami bushidō.

Główny aktor (shite) występował w specjalnym kostiumie oraz masce (omote). Jego precyzyjnie określone, oszczędne ruchy miały symboliczne znaczenie, którego odczytanie wymagało skupienia i znajomości konwencji teatralnej. Shite towarzyszyli aktorzy pomocniczy (waki), chór (jiutai) oraz muzycy (hayashi) grający na flecie oraz bębnach.

Maski wykonywane z drewna cyprysowego były precyzyjnie rzeźbione i gruntowane pastą gofun z drobno zmielonych muszli ostryg i kleju, która nadawała charakterystyczną mlecznobiałą gładkość. Następnie malowano je mineralnymi pigmentami i zabezpieczano laką. Dzięki odpowiedniemu ułożeniu głowy oraz grze świateł i cieni maski odzwierciedlały zmieniające się emocje i przeżycia wewnętrzne bohatera. Istniały różne typy masek do określonych typów postaci, na przykład: kobiet, starców, demonów i duchów. Traktowane były z szacunkiem i nie noszono ich poza sceną. Tutaj prezentujemy maskę Kōbeshimi przedstawiającą twarz złowrogiego demona oraz maskę do roli młodej kobiety.

W tej oraz kolejnej gablocie mogą Państwo zobaczyć przedmioty zdobione laką (urushi), która była jednym z surowców chętniej wykorzystywanych przez japońskich rzemieślników. Służyła do ozdabiania zarówno uzbrojenia, jak i przedmiotów codziennego użytku. Z jednej strony miała zabezpieczać powierzchnie przed działaniem niepożądanych substancji, a z drugiej dostarczać wysokich walorów estetycznych ze względu na blask i gładkość lakowanych powierzchni. Lakę pozyskiwano jako sok z drzewa sumaka, a następnie filtrowano i barwiono na odpowiedni kolor. Nakładano ją cienkimi warstwami – zanim nałożono kolejną, poprzednią szlifowano i polerowano. Pod wpływem odpowiedniej temperatury i wilgotności laka ulegała utwardzeniu.

Tradycyjną japońską metodą zdobniczą była technika maki-e. Polegała na sypaniu przez bambusową rurkę sproszkowanego złota i srebra lub stopów innych metali na wilgotny rysunek malowany czystą laką. Prószone w ten sposób obrazy mogły leżeć na jednej płaszczyźnie z tłem lub mieć formę lekko wyczuwalnego bądź wypukłego reliefu. Wzór zabezpieczano warstwą transparentnej laki, a stwardniałą powierzchnię polerowano. Dekorację wzbogacano inkrustacją z cienkiej blaszki, płatków masy perłowej, ceramiki, a nawet skorupek jaj. Japońscy mistrzowie znali ponad sto różnych procesów zdobienia, a każdy z nich opanowali do perfekcji i stosowali z nadzwyczajną biegłością. Tego przykładem są tace oraz stoliki prezentowane w gablotach.

W ostatniej części ekspozycji przyglądamy się strojom i dodatkom, które towarzyszyły samurajom na co dzień, zwłaszcza w czasach pokoju. Ubiór nie był jedynie kwestią praktyczną – stanowił ważny element identyfikacji społecznej i wyraz przynależności do określonej warstwy.

Oficjalny strój noszony przez samurajów, zwłaszcza w okresie Edo, to kamishimo. Składał się z szerokich, plisowanych spodni hakama oraz narzuty bez rękawów kataginu o usztywnionych, rozszerzonych ramionach, zakładanych na ciemne, stonowane kimono. Strój ten podkreślał status społeczny, godność i przynależność do warstwy wojowników.

Istotnym elementem ubioru był pas obi, który nie tylko utrzymywał kimono, lecz także pozwalał na noszenie przy sobie różnych przedmiotów. Jednym z nich było inrō, którego liczne misternie zdobione przykłady odnajdziemy po lewej stronie. To niewielkie puzderko składające się z kilku połączonych ze sobą przegródek. Służyło do przechowywania drobnych przedmiotów codziennego użytku, leków, tuszu czy pieczęci. Zawieszano je na sznurku i zabezpieczano ozdobnym guzem netsuke, który miał formę małej rzeźby przedstawiającej zwierzęta, postaci lub sceny z życia. Koralik ojime przy sznurku łączącym przegródki chronił przed ich niekontrolowanym rozsuwaniem.

W ostatniej gablocie prezentujemy także przykłady kimon, pasów obi oraz akcesoriów kobiecych takich jak grzebienie kushi, szpile do włosów czy lusterka. Kimono szyto najczęściej z jedwabiu, dekorowanego między innymi za pomocą różnorodnych technik tkackich, farbiarskich oraz haftu. Dobór faktury, kolorów i wzorów ściśle zależał od okazji, pory roku oraz statusu społecznego osoby noszącej. Motywy zdobiące tkaniny często nawiązywały do świata przyrody, symboli szczęścia, długowieczności czy cnót moralnych. Jedno z prezentowanych tutaj kimon zdobią naprzemiennie rozmieszczone motywy: żurawi, chryzantem, wachlarzy oraz dworskiego powozu – symboli pomyślności, długowieczności, dostojeństwa i elegancji. Kimono odzwierciedlało ideały harmonii, porządku i piękna, które przez wieki kształtowały japońską kulturę. Forma i sposób jego noszenia wiązały się między innymi z praktykami kulturowymi podtrzymywanymi przez samurajów, dla których strój stanowił jeden z elementów ciągłości tradycji, mimo że ich pozycja w społeczeństwie w okresie Edo ulegała przemianom. Choć epoka samurajów minęła, ich dziedzictwo wciąż żyje – nie tylko w muzeach, lecz także w kulturze popularnej. Dziękujemy za wspólną podróż drogami japońskich wojowników i zapraszamy do ostatniej strefy wystawy, w której pokazujemy przykłady tego, jak wątki związane z kulturą samurajów przeniknęły do filmów, mang oraz anime i stały się światowym fenomenem.