Witam Cię serdecznie na wystawie „Czas samurajów”. Mam na imię Tonbo, po japońsku ważka, i będę Twoim przewodnikiem. Za chwilę na swoich skrzydłach przeniosę Cię do Japonii, do świata dawnych wojowników, których nazywano samurajami. Będziemy wspólnie odkrywać opowieści o odwadze i honorze, nieustraszonych bohaterach, jak również tych, którzy nie zawsze postępowali zgodnie z kodeksem samurajów. Poznamy także ich niezwykłe zbroje oraz broń, którą się posługiwali. Oprócz tego pokażę Ci nieznane oblicze samurajów – jako ludzi kultury. Zobaczysz, jak wyglądało ich życie codzienne oraz co robili w czasach pokoju, kiedy nie musieli toczyć bitew. Poznamy więc ich rozrywki, zabawy, sztukę i niezwykły świat wierzeń.

Samurajowie podążali różnymi drogami nazywanymi dō, które pomagały im się rozwijać. Najważniejsza była bushidō, czyli droga wojownika, opierająca się na sztukach walki, ale również określonych zasadach postępowania. Istniały też inne, które wspierały ich rozwój duchowy: chadō – droga herbaty, shodō – droga pisma, czy kōdō – droga kadzidła. Zapraszam czym prędzej do zwiedzania wystawy i podążania ścieżkami obranymi niegdyś przez japońskich wojowników. Drogę wskażą ci moje wizerunki, rozsiane po całej wystawie.

W czasie pokoju, nazywanym okresem Edo, istniała bardzo ważna droga łącząca siedzibę sioguna, czyli najważniejszego dowódcy samurajów w całej Japonii, z rezydencją cesarza, który rządził krajem. Były to miejscowości Edo (dzisiaj Tokio) oraz Kioto. Trasę pomiędzy nimi nazywano Tōkaidō. Prowadziła wybrzeżem, wzdłuż oceanu. Ponieważ miała długość około pięciuset piętnastu kilometrów, podróż nią zajmowała w tamtych czasach około dwóch tygodni. Żeby wygodnie podróżować, w wielu miejscach znajdowały się przystanki, gdzie można było odpocząć i przenocować.

W pierwszej części wystawy zobaczysz ilustracje słynnych miejsc znajdujących się na trasie. To jedna z najsłynniejszych serii drzeworytów zatytułowana „Słynne widoki pięćdziesięciu trzech przystanków na gościńcu Tōkaidō”. Stworzył ją wybitny artysta tamtych czasów – Utagawa Hiroshige. Urodził on się prawie dwieście trzydzieści lat temu, w 1797 roku, i przez całe życie wykonał około pięciu tysięcy dzieł.

Na drzeworycie został przedstawiony punkt początkowy trasy Tōkaidō – to Nihonbashi, czyli japoński most w Edo. Popatrz dokładnie – na moście widać dwie osoby niosące znaki na długich tyczkach. Prowadzą wielką procesję daimyō, czyli wysokiej rangi samuraja, który wraca do domu. Zgodnie z prawem każdy daimyō musiał zwykle co roku odwiedzać swojego dowódcę, czyli sioguna, w miejscowości Edo. Mieszkał tam przez pewien czas, by następnie wrócić do swojego domu. Na drzeworycie przedstawiającym poranek widać również sprzedawców oraz tragarzy, którzy usuwają się z drogi, by umożliwić przejście procesji dostojnego samuraja.

Na tym drzeworycie Hiroshige pokazuje nam, że nie tylko podróżni przemieszczali się po drodze Tōkaidō. Spójrz na tę pochyloną postać z lewej strony. To hayabikyaku – ekspresowy kurier pocztowy. Biegnie, śpiesząc się do kolejnej stacji – stąd jego wyraźnie pochylona postawa. Tacy kurierzy przenosili pilne listy, rozkazy wojskowych czy też wiadomości rządowe. By biec jak najszybciej, zazwyczaj byli ubrani tylko w opaskę biodrową oraz słomiane sandały. Gdy dobiegali do kolejnej stacji, przekazywali przesyłkę kolejnemu kurierowi, co pozwalało na bardzo szybkie przesyłanie wiadomości. Zamiast dwóch tygodni, pokonanie trasy zajmowało im zaledwie kilka dni. W tle możesz zobaczyć, jak nieśmiało wyłania się pokryty śniegiem szczyt góry Fuji – symbol Japonii.

Spójrz tylko na tę wspaniałą zbroję! Nie wiem, czy wiesz, ale najcięższe zbroje samurajów ważyły nawet trzydzieści kilogramów. Opowiem Ci o nich więcej, kiedy będziemy zwiedzać drugą część wystawy. Teraz zwróć uwagę na przedmiot po prawej stronie. To wachlarz, który służył dawniej generałom do dowodzenia wojskami. Jest całkiem spory. Można również było zasłonić się nim od ostrych promieni słonecznych lub wiatru czy deszczu. Zerknij na tył wachlarza – widać na nim słońce i księżyc sunące w obłokach po niebie. Samurajowie byli bardzo przesądni – mieli wypisane dni pomyślne, kiedy mogli toczyć bitwy, i niepomyślne, kiedy powinni unikać jakichkolwiek niebezpieczeństw.

W tej gablocie możesz zobaczyć przedmiot, który przypomina duży drewniany plecak. Jednak to nie dzieci nosiły go do szkoły, lecz dorośli używali w czasie podróży. Do środka wkładano na przykład zbroję, której fragment widzisz obok. To tylko górna część, nazywana kirysem, chroniąca klatkę piersiową i plecy samuraja podczas walki. Zastanawiasz się może, jak takie duże zbroje można było włożyć do takiej małej skrzyni? Pochyl się nad nią i spójrz dokładnie. Zbroja ta nazywa się tatami gusoku i pochodzi od terminu „tatami”, czyli składać. Nazwę tę zawdzięcza swej konstrukcji. Zbudowana jest z małych, prostokątnych płytek z żelaza, które można było składać jedna na drugą, tak samo jak maty tatami używane w japońskim domu do spania. Tak złożoną zbroję chowano do skrzyni, by bezpiecznie ją przetransportować.

Droga Tōkaidō bywała często bardzo wymagająca. Prezentowana tu stacja Hakone to najwyżej położona miejscowość na gościńcu Tōkaidō, przez którą biegł najniebezpieczniejszy odcinek całej trasy. Droga prowadziła wąską ścieżką do kolejnego punktu kontrolnego i słynęła ze stromizn oraz błota, dlatego była trudna do pokonania. Zwłaszcza zimą panowały tam ekstremalne warunki. Władza często wykorzystywała takie naturalne ukształtowanie terenu do sprawdzania, kto przemieszcza się tą drogą. Na drzeworycie widać długi orszak jednego z samurajów, pokazany symbolicznie jako niekończący się strumień kapeluszy.

Na tym drzeworycie możesz zobaczyć, z czego słynęły okolice miejscowości Kakegawa. Spójrz tylko, to latawce! Pierwszy z nich prawie wychodzi poza górną krawędź drzeworytu, a drugi, wypuszczony z rąk dziecka, szybuje daleko w tle, w kierunku góry Akiba, odległej o mniej więcej czterdzieści kilometrów. Znajdowała się tam świątynia bóstwa ognia – miejsce wielu pielgrzymek.

Wiesz, że takie same latawce są bardzo popularne w regionie Kakegawa również dzisiaj? Co roku w pierwszą niedzielę lutego urządzany jest tam festiwal. Można wtedy obserwować na niebie setki latawców. Wykonywane są zgodnie z pięciusetletnią tradycją: ręcznie, z papieru washi i bambusa, który jest wcześniej bardzo długo suszony na słońcu, by zyskać odpowiednią lekkość i wytrzymałość. Nie wiem, czy wiesz, ale kiedyś takie latawce nie służyły jako zabawki. W czasach wojen stosowano je do komunikowania się i mierzenia dystansu do wrogich wojsk.

Akcja tej grafiki rozgrywa się w miejscowości Goyu, która leży bardzo blisko, bo niespełna dwa kilometry od kolejnej stacji. Z tego powodu wiele osób pomijało postój w Goyu i nocowało w Akasace, żeby być bliżej celu swej podróży. Mieszkańcy Goyu próbowali różnymi sposobami zatrzymać podróżnych na noc lub chociaż na niewielki posiłek. Jak widać na drzeworycie, czasem używali do tego siły!

Ten dosyć humorystyczny obrazek przedstawia właśnie taką walkę o podróżnych. Scena ukazuje dwie pracownice zajazdów, które zajmują się naganianiem klientów. Kobiety siłą próbują zaciągnąć ludzi do swoich hoteli, a jednocześnie wyrywają im bagaż. W środku zajazdu widzimy jednego z klientów, który znalazł się tam prawdopodobnie w taki sam sposób. Teraz siedzi już spokojny i pogodzony z tym, że dalej już tego dnia nie pójdzie.

Na tym drzeworycie możesz zobaczyć Yahagi – najdłuższy most na szlaku Tōkaidō, o długości prawie trzystu siedemdziesięciu metrów.

Most ten jest znany nie tylko z imponujących rozmiarów. Wiąże się z nim także legenda o jednym z najważniejszych samurajów w historii Japonii o imieniu Toyotomi Hideyoshi. To właśnie on, jeszcze zanim przejął władzę w swoim kraju, jako młody i ubogi chłopak spał na moście. Podróżujący tamtędy rozbójnicy niechcący potrącili go w ciemnościach. Rozbudzony ze snu i rozgniewany młodzieniec nie przestraszył się licznej grupy wojowników i gniewnie zażądał od nich przeprosin. Zaskoczony jego odwagą przywódca przyjął go do swej bandy i nauczył wojennego życia. Po wielu latach role się odwróciły i gdy Toyotomi Hideyoshi został przywódcą Japonii, to Hachisuka został jednym z jego zaufanych dowódców i doradców.

Tutaj możesz zobaczyć fragment szczególnego zajazdu o nazwie honjin. Nie był to zwykły hotel dla wszystkich podróżników, ale wyłącznie dla najznamienitszych gości, takich jak daimyō, arystokraci czy członkowie rodziny cesarskiej. Cały orszak daimyō liczył zazwyczaj setki, a nawet tysiące osób, jeśli uwzględnimy tragarzy i innych wynajętych pracowników.

W honjin zatrzymywał się wyłącznie daimyō wraz z najbliższą świtą, czyli kilkadziesiąt osób. Pozostali członkowie o odpowiednio wysokiej randze przystawali w tak zwanych placówkach pomocniczych. Cała reszta orszaku o niższej randze spała w zwyczajnych gospodach. Na trasie szlaku Tōkaidō było więcej niż sto zajazdów honjin. Ten z miejscowości Seki miał ponad trzydzieści pomieszczeń i był jednym z największych na trasie.

Jeżeli lubisz słodycze z Japonii, to koniecznie zatrzymaj się przy tym drzeworycie. Spójrz uważnie do wnętrza herbaciarni. To tam odpoczywają i posilają się podróżni. Długa kolejka czeka, aż jedna z kobiet przyrządzi przysmak, z którego słynie ten zajazd. Są to ubaga-mochi, czyli „babcine ciasteczka ryżowe”. Według legendy przepis na ich wykonanie nie zmienił się od wielu pokoleń!

Zazwyczaj ciasteczka mochi, które dzisiaj możesz kupić w prawie każdym sklepie, to smakołyk z ciasta ryżowego z nadzieniem w postaci różnych past lub owoców. W ubaga-mochi jest odwrotnie – to ryż znajduje się w środku, a na zewnątrz jest pasta z fasoli.

Popatrz jeszcze raz na scenę rozgrywającą się na drzeworycie. Nie wszystkie widoczne tam osoby mają czas, by wstąpić na te pyszne ciasteczka. Na pierwszym planie przemykają tragarze z dwoma lektykami, zmierzając w przeciwnych kierunkach. Kusatsu bowiem było miejscem, w którym krzyżowały się i rozdzielały dwa najważniejsze szlaki w Japonii. Jeśli ktoś podróżował do Kioto, to był już bardzo blisko celu, bo zaledwie dwadzieścia pięć kilometrów od tego miejsca. Zazwyczaj na piechotę taki dystans pokonywano w ciągu ośmiu godzin. Trzeba było więc wybrać – albo ciasteczka, albo pałac cesarski!

Zdradzę Ci teraz, jak powstają drzeworyty, czyli te prace, które możesz podziwiać na wystawie. Już sama nazwa może ci podpowiedzieć, że wzór wycina się w drewnie, a później odbija na kartce. Ale to nie takie proste. Potrzebne były aż cztery osoby, żeby wykonać drzeworyt. Pracę zlecał wydawca, czyli hanmoto. On decydował, jaki będzie temat drzeworytu oraz ile odbitek powstanie. Następnie główny artysta (eshi) przygotowywał projekt – rysował go na kartce. To jego nazwiskiem podpisywana była później ostateczna praca. W przypadku naszych drzeworytów jest to Utagawa Kuniyoshi.

Później projekt trafiał do drzeworytnika (horishi) – przyklejał on kartkę do drewnianego klocka i usuwał dłutem te części drewna, które nie miały się odbijać. Każdy kolor musiał mieć własny klocek, nazywany matrycą. W gablocie możesz zobaczyć przykładowe klocki drzeworytnicze i narzędzia używane przez twórców drzeworytów.

Ostatnim etapem była praca drukarza (surishi). Na poszczególne klocki nakładano odpowiednie kolory i rozcierano je pędzlami. Następnie przykładano kartkę do matrycy i przy użyciu płaskiego narzędzia o nazwie baren odciskano wzór na kartce. Każdy kolor trzeba było odbić osobno, od najjaśniejszego do najciemniejszego, więc czynność tę powtarzano na kolejnych matrycach. Żeby wzór był idealny, w jednym z rogów znajdował się specjalny znak, który sprawiał, że kartka zawsze leżała równo, w tym samym miejscu. Po wykonaniu odbitki suszono je i przekazywano wydawcy, który je sprzedawał.

Żeby lepiej zrozumieć, jak powstawały drzeworyty, spróbuj odbić wizerunek samuraja przy użyciu trzech różnych pieczątek. Włóż kartkę do specjalnej ramki, a następnie delikatnie odbij pieczątki – jedna da ci kolor niebieski, druga czerwony, a trzecia czarny. W ten sposób stworzysz trójkolorową odbitkę, którą możesz zabrać na pamiątkę.

Jedną z najbardziej znanych opowieści o wierności jest historia czterdziestu siedmiu roninów – samurajów, którzy byli oddani swojemu panu nawet po jego odejściu. Przez dwa lata, wykazując się niezwykłą cierpliwością i determinacją, przygotowywali się do wypełnienia swojej ostatniej misji. Kiedy nadszedł odpowiedni moment, wspólnie stawili czoła przeciwnościom, aby przywrócić dobre imię swojemu dowódcy. Po wypełnieniu tego obowiązku, zgodnie z dawnym kodeksem dopełnili swego losu w sposób godny prawdziwych wojowników. Lojalność i współpraca były dla nich najwyższymi wartościami. Losy roninów stały się inspiracją dla wielu artystów, a ich przedstawienia na drzeworytach możesz podziwiać na naszej wystawie.

Popatrz na ten drzeworyt i zobacz, jak sprytnie roninowie wykorzystali bambusowe tyczki podczas swojego ataku. Kawałki bambusa zostały wygięte przez nich w łuk i związane sznurkiem, a następnie włożone w prowadnice drzwi. Po przecięciu sznurków bambus gwałtownie się prostował, przez co drzwi wyskakiwały z prowadnic i wypadały na zewnątrz. Dzięki temu wojownicy mogli wedrzeć się do domu dostojnika.

O ich sprycie świadczy także ich strój, spójrz tylko! Wszyscy noszą czarne płaszcze z białymi trójkątami, przez co z jednej strony nie było ich widać w ciemności, a z drugiej mogli się wzajemnie z łatwością rozpoznać. Zapraszam Cię teraz na drugą część wystawy.

Wkraczasz teraz do drugiej sali. Przed Tobą znajduje się zestaw daishō, czyli dwa miecze, krótki i długi, które mogli nosić wyłącznie samurajowie, nikt inny. Był to ich znak rozpoznawczy – wszyscy od razu wiedzieli, że osoba z dwoma mieczami jest wojownikiem.

Po lewej stronie możesz zobaczyć niezwykłą zbroję samuraja. Przypomina ona o czasach, kiedy wojownicy toczyli ze sobą walki. Spójrz uważnie na hełm – czy nie jest podobny do jednego z przedstawień na drzeworytach? Tutaj, tak samo jak na portrecie wojownika z pierwszej sali, mamy figurkę smoka przyczepioną na przodzie hełmu oraz ozdobne złote rogi. Widzisz więc, że nie były to wymyślone rysunki, ale tego rodzaju zbroje istniały naprawdę.

A co nosił samuraj w czasie pokoju? Spójrz do gabloty naprzeciwko – prezentowany tam strój nazywa się kamishimo. Był to oficjalny ubiór samurajów – kamizelka bez rękawów, którą nakładano na kimono, oraz bardzo szerokie spodnie. Przypomina nam, że japońscy wojownicy nie tylko władali mieczem, ale prowadzili także spokojniejsze życie. Byli urzędnikami, pobierali podatki czy nawet walczyli z pożarami jako strażacy.

Na ścianie widzimy mapę Japonii. Jest to kraj nieco większy od Polski, położony na czterech głównych wyspach. Jednak mniejszych wysepek są tysiące, a sama Japonia rozciąga się na długość aż trzech tysięcy kilometrów. To odległość podobna jak z Lublina do Madrytu, stolicy Hiszpanii. Na mapie możesz zobaczyć, gdzie znajdowały się najważniejsze miasta za czasów samurajów. Obok jest piękna figurka wojownika wyrzeźbiona z kości słoniowej. Ubrany jest on w strój kamishimo, o którym mówiłem przed chwilą. Za pasem ma zatknięte dwa miecze, ponieważ tak je właśnie noszono.

Obok, na ścianie, wypisane zostały najważniejsze wydarzenia z historii Japonii. Samurajowie funkcjonowali przez prawie 700 lat, więc jest ich sporo. A wiesz, jak nazywał się najwyższy dowódca wszystkich samurajów? Był to siogun, który otrzymywał ten tytuł z rąk cesarza. Wydawać by się mogło, że to cesarz rządził całym krajem, ale władza tak naprawdę znajdowała się w rękach samurajów i sioguna. Chodź, zobaczymy zbroje samurajów od podszewki.

Zbroje samurajów wykonywano z największą dokładnością. Były dopasowane do poszczególnych części ciała, żeby wojownik mógł się swobodnie poruszać – biegać, jeździć konno czy walczyć na miecze. Zwróć uwagę, że niemal każdy element zbroi jest wykonany z metalowych płytek pokrytych laką – to taka substancja, która chroniła przed deszczem albo uszkodzeniami. Pojedyncze płytki wiązano ze sobą sznurami i łączono w większe elementy, by chronić osobno ręce, nogi, biodra, tułów i szyję. Używano też innych materiałów – na przykład skóry. Buty, które tutaj widzisz, zrobiono ze skóry niedźwiedzia! Po lewej stronie możesz zobaczyć grafikę z nazwami wszystkich części zbroi. Niektóre naprawdę trudno jest wymówić, ale spróbuj!

Zbroje wojowników zmieniały się w czasie, tak jak zmieniał się styl walki samurajów. Były one ciężkie i ważyły nawet do trzydziestu kilogramów, gdy walczyli konno, a dużo lżejsze stosowali wtedy, gdy poruszali się pieszo.

Pełne zbroje możesz zobaczyć w gablotach znajdujących się pośrodku sali. Zanim jednak do nich podejdziesz, mam dla Ciebie zadanie. Proszę, otwórz szuflady i poszukaj mojego wizerunku, czyli ważki, na jednej z części zbroi.

Uzupełnieniem każdej zbroi był hełm – po japońsku kabuto, który chronił głowę. Niektóre hełmy wyglądają groźnie, inne nawet śmiesznie, jak ten w kształcie czerwonej małpy. Takie dziwaczne nakrycia głowy nie służyły do walki, lecz wykorzystywano je głównie w czasie pokoju, kiedy zbroje prezentowano w domach samurajów lub zakładano na uroczystości.

Zwróć uwagę, że wiele z hełmów ma na górze otwór. Nazywa się on tehen albo hachimanza. Ta ostatnia nazwa pochodzi od boga wojny Hachimana. Samurajowie wierzyli, że właśnie tędy bóg wojny może dotrzeć do wojownika i dodać mu sił, kiedy będzie tego potrzebował. Przypomnij sobie charakterystyczną fryzurę samuraja – zaczesane do tyłu włosy chroniły przed otarciami hełmu, a sam kok można było przełożyć przez otwór, żeby hełm nie poruszał się zbytnio na głowie.

Poza tradycyjnymi hełmami używano również prostszych nakryć głowy, takich jak widoczny w lewym dolnym rogu kapelusz bojowy zwany jingasa. Nosili go niżsi rangą oraz podróżujący w dalekie trasy wojownicy. Po prawej stronie znajdziesz kopię hełmu samurajskiego, Możesz go przymierzyć, jeśli chcesz, i zrobić sobie zdjęcie. Nie obawiaj się, jest naprawdę lekki.

Ozdoby w tej gablocie to maedate. Przyczepiano je na przodzie hełmu jako znak rozpoznawczy danego rodu lub konkretnego samuraja. Wykonywano je z lekkich materiałów, takich jak: drewno, skóra, masa papierowa czy cienka blacha, żeby nie dodawać sobie zbędnych kilogramów. Ozdoby mogły przypominać rogi lub przedstawiać rośliny, zwierzęta, owady, mityczne stworzenia czy motywy religijne. Często osiągały duże rozmiary i miały intensywny kolor, aby budzić przestrach lub przyciągać uwagę. Spójrz na środek, co tam jest? Tak, to ważka. Samurajowie często stosowali ten motyw zdobniczy. To dlatego, że po japońsku ważka nazywana jest katsu mushi, czyli zwycięskim owadem. Tonbo to moje drugie imię, bardziej popularne. Ale skąd wzięło się to pierwsze określenie? Jestem niezwykle waleczną istotą i mistrzem latania. Potrafię zmieniać kierunek niezwykle szybko, ale także zawisać w miejscu jak helikopter. Dlatego jestem bardzo skuteczny w walce i samurajowie wykorzystywali mój wizerunek, żeby być tak jak ja – niezwyciężeni.

By poczuć, jak precyzyjnie wykonywano takie ozdoby, umieściliśmy obok gabloty wizerunek kraba, który możesz wziąć do ręki.

Na twarzach wojownicy nosili maski wojenne. Popatrz, jakie są ich rodzaje – mamy maski zakrywające całą twarz, półmaski chroniące twarz poniżej oczu oraz niewielkie maski zasłaniające jedynie policzki i podbródek.

Maski miały nie tylko chronić, ale też straszyć przeciwnika. Wykonywano je z żelaza, a wnętrze pokrywano laką, by skóra nie dotykała bezpośrednio metalu. Co ciekawe, podczas walki nie noszono masek pełnych, ponieważ utrudniały widoczność. Używano ich tylko w trakcie różnych ceremonii.

Spójrz jeszcze raz na maski, które mają nos – widzisz te maleńkie zawiasy po bokach nosa? Tak, dobrze się domyślasz, poza walką można było podnieść tę osłonę, żeby ułatwić sobie oddychanie. Obok jest specjalnie wydrukowana maska, którą możesz przymierzyć, jeśli chcesz.

Wiesz, że to łuk był podstawowym narzędziem walki samurajów? Wcale nie miecz – ten wyciągano w ostateczności, przy bliskim starciu. Jak widzisz, łuki były bardzo długie, często mierzyły ponad dwa metry i trzydzieści centymetrów wysokości, czyli więcej niż najwyżsi koszykarze.

Strzały do nich noszono w kołczanie. Zawieszany na prawym biodrze nazywał się ebira, widać go pośrodku gabloty. Mógł być też zamknięty i zawieszany na plecach. Taki rodzaj to utsubo, którego przykłady są na dole. By zobaczyć piękny kołczan z moim wizerunkiem, odwróć się i zerknij do dużej gabloty z łucznikiem. Na pewno z łatwością go odnajdziesz.

Broń na długich drzewcach była niezwykle popularna wśród samurajów. Naginata – bo tak się nazywała – miała lekko zakrzywione ostrze. Początkowo posługiwali się nią głównie piechurzy czyli ashigaru. Z czasem jednak naginata stała się ulubioną bronią kobiet z rodów samurajskich – wojowniczek zwanych onna-bugeisha. Pamiętasz, że jedną z najbardziej znanych była Tomoe Gozen, słynąca zarówno z urody, jak i umiejętności bojowych? Jej odwaga i mistrzostwo w walce często były opisywane w legendach i sztukach. Oprócz naginaty powszechnie stosowano włócznie yari o prostym ostrzu, które też pokazujemy w gablocie.

Samurajowie walczyli także za pomocą broni palnej, która pojawiła się w Japonii przez przypadek. W 1543 roku portugalscy żeglarze na skutek sztormu dotarli do jej wybrzeży. Mieli ze sobą broń palną, więc miejscowi władcy, którzy jej nie znali, od razu się nią zainteresowali. W ten sposób pistolety i muszkiety zostały kolejnym narzędziem walki samuraja.

Mimo że samurajowie walczyli głównie przy użyciu łuku i włóczni, to ulubioną bronią wojowników był miecz o nazwie katana. To ten widoczny pośrodku gabloty. Katana miała dla nich szczególne znaczenie. Mówili, że to ich dusza.

Ze względu na swe rozmiary katana zazwyczaj była noszona na plecach, ostrzem ku górze. Dłuższe miecze, tachi, wieszano z kolei na specjalnych paskach, ostrzem do dołu. Tachi wykorzystywano przede wszystkim w czasie jazdy konnej. Te największe miecze na dole gabloty były zbyt duże i ciężkie, żeby nimi sprawnie walczyć. Ofiarowywano je najczęściej jako dary do świątyń, w nadziei, że bogowie sprowadzą szczęście na wojowników.

Widzisz te dziwne grudki na dole gabloty po prawej stronie? To kawałki słynnej japońskiej stali zwanej tamahagane, z której wyrabiano miecze oraz inne narzędzia. Stal tę pozyskuje się ze specjalnego piasku żelazistego, wydobywanego z rzek. Wypala się go przez kilka dni w dużych glinianych piecach, aby uzyskać takie bryłki stali. Następnie kowal rozgrzewa je do czerwoności i rozkuwa młotami, czyli składa i rozklepuje, później znów składa i znów rozklepuje, powtarzając tę czynność wiele razy. Taki miecz mógł mieć tysiące warstw stali, ale dzięki temu był niezwykle twardy i elastyczny jednocześnie. Kolejny ważny moment to hartowanie. Kowal podgrzewał ostrze, a potem szybko chłodził je w wodzie. To sprawiało, że krawędź miecza była bardzo ostra i twarda. Taki falisty wzór na ostrzu, który czasem widać, kiedy patrzy się pod światło, to właśnie ślad po hartowaniu – każdy miecz ma trochę inny wzór. Na koniec miecz szlifowano i polerowano, żeby był gładki i błyszczący jak lustro. Cały proces tworzenia mieczy był tajemnicą, którą kowale przekazywali z pokolenia na pokolenie. Dzisiaj możemy podziwiać ich niezwykły kunszt.

Krótsze niż katana miecze nazywają się wakizashi. Używali ich głównie samurajowie, ale czasem pozwalano nosić je rolnikom, rzemieślnikom i kupcom. Dzięki mniejszym rozmiarom wakizashi był bronią poręczną i uniwersalną. W gablocie prezentujemy także elementy miecza i jego pochwy. Łatwo je przeoczyć, oglądając cały miecz, a to właśnie na nich widać niezwykłe bogactwo technik zdobniczych i motywów. Malutkie scenki, bardzo drobiazgowe szczegóły i precyzja wykonania sprawiają, że każdy z tych elementów można traktować jak miniaturowe dzieło sztuki. Czy znajdziesz między nimi ważkę?

Tutaj zobaczysz krótkie miecze o nazwie tantō. Była to broń zapasowa, używana w walce toczonej bardzo blisko, zwłaszcza w sytuacjach zaskoczenia lub tam, gdzie nie można było użyć długiego miecza.

Nosiły ją także kobiety oraz osoby spoza warstwy wojowników, do ochrony przed niebezpieczeństwami. Można ją było łatwo ukryć w fałdach stroju i wyciągnąć niespodziewanie.

Tsuba to metalowy element umieszczony między rękojeścią a ostrzem miecza. Zabezpieczała dłoń przed zsunięciem się na ostrze, a także chroniła przed uderzeniami przeciwnika.

Tsuby różniły się kształtem, materiałem i sposobem zdobienia. Powstawały w specjalnych warsztatach. Ponieważ katanę noszono za pasem, rękojeścią skierowaną ku górze, tsuba była dobrze widoczna i z czasem stała się ważnym elementem ozdobnym, który wymieniano według uznania.

Popatrz, jakie dekoracje tworzyli dawni rzemieślnicy. Często tsuby mają motywy związane z naturą, wierzeniami lub filozofią. Jak inne elementy miecza są małymi dziełami sztuki, które często ofiarowywano jako cenne dary.

Ale, ale, jeżeli dobrze się przyjrzysz, znajdziesz na nich też mój wizerunek. Podpowiem Ci, że spośród stu czterdziestu umieszczonych tu tsub tylko na pięciu jest ważka. Znajdziesz je wszystkie? Jeżeli to dla Ciebie za trudne lub nie widzisz ich dobrze, przejdź na drugą stronę gabloty. Jest tam monitor, na którym możesz obejrzeć duże zdjęcia wszystkich tsub. Powodzenia!

Zapraszam cię teraz na wyjątkowe spotkanie herbaciane, w którym uczestniczyli kiedyś samurajowie. Zdejmij buty, zostaw je przed wejściem na podwyższenie i usiądź wygodnie na macie tatami. Następnie zamknij oczy i wyobraź sobie krok po kroku, jak przenosisz się do dawnej Japonii. (muzyka)

Idziesz kamienną ścieżką przez ogród. Jest cicho i spokojnie, a wiatr delikatnie muska twoją twarz i rozwiewa włosy. Stąpając kamień po kamieniu, odnajdujesz drogę do małej drewnianej chatki. To pawilon herbaciany, w którym będziemy pić herbatę w wyjątkowy sposób. Przed samym wejściem do środka myjesz ręce i płuczesz usta, żeby oczyścić swoje ciało i umysł. Wchodzisz przez niewielkie drzwi, więc schylasz nisko głowę, robisz ukłon. Samurajowie czynili to samo, na znak tego, że w środku wszyscy są równi. Co więcej, swoje miecze musieli zostawić przed wejściem, więc wszyscy czuli się bezpieczni.

W końcu jesteś w drewnianej chatce. Możesz otworzyć oczy. Ściany pokryte są delikatnym, japońskim papierem washi. Po lewej stronie jest wnęka, czyli tokonoma, w której wisi zwój z napisem lub obrazem. Zobacz, co przedstawia? To temat całego spotkania, o którym krótko rozmawia się na początku wizyty. Oprócz zwoju mogą stać tam kwiaty w wazonie, czyli kompozycja która nazywa się ikebana, najczęściej związana z porą roku.

Zanim pojawi się herbata, dostajesz słodki przysmak. To dlatego, że herbata którą będziesz pić ma trochę gorzki smak. Ale zanim ją przyrządzimy, spójrz na gablotę pośrodku. Tam znajdują się wszystkie potrzebne naczynia do przygotowania napoju. Gospodarz wykorzystuje je po kolei, ale robi to powoli, z szacunkiem, myśląc nad każdym ruchem. To czas by zostawić za sobą hałas i pośpiech.

Do niewielkiej czarki trafia zielony proszek, zwany matcha. To zielona herbata, która wyostrza umysł, ułatwia skupienie i odpędza senność. Nakłada się ją za pomocą bambusowej łyżeczki, na którą nabiera się proszek z niewielkiego pojemnika zwanego natsume. Dalej, przy użyciu chochelki, gospodarz nabiera wodę z kociołka i dodaje do czarki z proszkiem herbacianym. Następnie odkłada chochelkę na podstawkę i bierze do ręki trzepaczkę, którą ubija proszek z wodą, by powstał napar. Czasem jest gęsty i mocny, a czasem rzadki i lekki.  Herbata jest gotowa! Gospodarz podaje ci czarkę. Zwróć uwagę, że nie ma ona uszka, tak jak nasze filiżanki czy kubki do herbaty. Trzeba ją trzymać od spodu dwiema rękami. Dziękujesz delikatnym skinieniem głowy. Przechylasz czarkę do ust, bierzesz kilka spokojnych łyków i kosztujesz herbatę. Następnie obracasz czarkę w palcach, oglądając ją ze wszystkich stron. Być może nie jest ona idealna, ma nierówne ścianki, spękania, ale w tej niedoskonałości jest piękna.

Kiedy wszyscy goście wypiją herbatę, ceremonia dobiega końca.

Dla samurajów nie było to zwykłe picie herbaty. Był to trening spokoju, skupienia i koncentracji. Uczyli się także, że każda chwila jest wyjątkowa i już się nie powtórzy. Pewnie dlatego, że w każdym momencie mogli stracić swoje życie. Siedząc tutaj na tatami, możesz zrobić to samo. Weź spokojny oddech… rozejrzyj się… i spróbuj zapamiętać tę chwilę.

Przed Tobą ogród, w którym nie ma roślin. To karesansui – japoński ogród suchego krajobrazu, oaza spokoju. W takim ogrodzie najważniejsze są dwa materiały – żwir i kamienie. Większe i mniejsze głazy ustawione są tak, żeby przypominały góry albo wyspy – charakterystyczne elementy krajobrazu Japonii. Symbolizują one coś trwałego, co się nie zmienia przez bardzo długi czas.

Zamiast prawdziwej wody jest tutaj żwir – starannie zagrabiony w fale, jakby faktycznie płynęła tu rzeka albo morze. Te wzory przypominają ruch wody i pokazują, że wszystko wokół nas się zmienia. W tym ogrodzie jest dużo pustej przestrzeni. I to jest bardzo ważne. Ta pustka pomaga się wyciszyć i pomyśleć. Ale do takiego ogrodu zwykle się nie wchodzi. Ogląda się go z boku – na przykład z progu świątyni. Dawniej przychodzili tu samurajowie, żeby się uspokoić i skupić przed walką. Teraz i Ty zatrzymaj się na chwilę, usiądź na ławce i spróbuj poczuć rytm tego ogrodu. Może odkryjesz w nim ciszę i harmonię. Popatrz także na krajobraz wyświetlany na ścianie. Od czasu do czasu przelecą tamtędy moi przyjaciele – inne ważki. Jeśli masz ochotę, możesz stworzyć swój własny kamienny ogród na stanowisku po prawej stronie.

Życie samurajów opierało się na trzech ważnych elementach, które pochodziły z różnych wierzeń. Pierwsze z nich to sinto – bardzo dawna religia Japonii. Głosiła, że cały świat zamieszkują duchy, nazywane kami. Można je odnaleźć w górach, rzekach, drzewach, a nawet w zwykłych przedmiotach. Dlatego samurajowie szanowali naturę, swoich przodków i całą rodzinę – czuli się z nimi związani. Święte miejsca były otoczone sznurami, a do świątyń prowadziły drewniane bramy torii, takie jak ta na naszej wystawie. Kiedy przez nią przejdziesz, znajdziesz się w świecie wierzeń. Po lewej stronie znajduje się strażnik – zuishin, który strzegł wejścia do świątyń.

Po prawej stronie wisi drzeworyt z najważniejszą dla Japończyków boginią – Amaterasu. To bogini słońca, która dawała światło całemu światu – dzięki niej na ziemi był dzień, ciepło i życie. Dawniej wierzono, że Amaterasu mieszka wysoko na niebie i opiekuje się ludźmi. Jednak pewnego dnia bardzo zdenerwowała się na swego brata i schowała w jaskini. Kiedy to zrobiła, na świecie zapanowała ciemność – jakby zniknęło słońce. Ludzie i bogowie bardzo się przestraszyli. Żeby ją wyciągnąć, inne bóstwa zrobiły coś sprytnego – zaczęły się śmiać i tańczyć przed grotą. Zaciekawiona Amaterasu wyjrzała na zewnątrz. Wtedy zobaczyła swoje odbicie w lustrze i wyszła z jaskini, a pozostali bogowie zamknęli wejście do niej dużym głazem. Na świecie znów zapanowała jasność. To Amaterasu dała także ludziom ważne przedmioty – lustro, klejnoty i miecz, które stały się skarbem przekazywanym kolejnym cesarzom – władcom Japonii.

Spójrz dalej, na dwie figury stojące naprzeciwko siebie. Przedstawiają Buddę, wielkiego myśliciela, który głosił naukę nazywaną od jego imienia buddyzmem. Był to bardzo dobry i spokojny nauczyciel, który pomagał ludziom znaleźć szczęście i spokój. Według opowieści Budda stworzył miejsce zwane Czystą Krainą. To taki niezwykły świat, w którym nie ma smutku ani strachu, jest spokojnie i bezpiecznie. Tam po śmierci chcieli dotrzeć samurajowie. Ale szczęście mogli osiągnąć też na ziemi – poprzez medytację, czyli skupienie na oddechu, ćwiczenie uważności, co pomagało im również w walce. To samo robiliśmy przed chwilą w naszym kamiennym ogrodzie. Dodatkowo, samurajowie modlili się przed walką do różnych bóstw, a po zwycięstwie im dziękowali. Niektórzy, gdy kończyli życie wojownika, zostawali mnichami.

Na końcu możesz zobaczyć posąg Bishamontena, który był opiekunem samurajów. Tutaj opowiem Ci też o trzecim elemencie, który był ważny dla samurajów. To konfucjanizm, ale na wystawie nie mamy związanych z nim zabytków. Musisz jednak wiedzieć, że uczył lojalności, czyli wierności swojemu panu, ale także posłuszeństwa rodzinie i przyjaciołom. To stąd wzięły się u samurajów takie wartości, jak uczciwość, odpowiedzialność i sprawiedliwość. Te zasady nazwano później drogą samuraja, czyli bushidō.

Samurajowie uczyli się także kaligrafii, czyli pięknego pisania japońskich znaków pędzlem i tuszem. Nie robili tego wyłącznie dla ozdoby. Była to dla nich bardzo ważna umiejętność, która wymagała skupienia i precyzji. Samuraj prowadził pędzel powoli i dokładnie, starał się, żeby każdy ruch był przemyślany i pewny. Pozwalało to ćwiczyć cierpliwość oraz lepiej kontrolować swoje myśli i emocje. Pośrodku możesz zobaczyć przykład zwoju z napisanym wierszem oraz ilustracją tuszem, zaś w gablocie po prawej różne przedmioty związane z drogą pisma, czyli shodō. W specjalnym pudełku zwanym suzuribako przechowywano pędzle, tusz, kamień do jego rozcierania, płytkę na wodę i papier. Powyżej możesz zobaczyć tubę na zwoje i nóż do papieru wykonany z kości słoniowej. Spójrz na czubek! Tak, tam również oprócz motywów roślinnych jest mój wizerunek.

Teatr nō to wyjątkowe przedstawienie, które łączy opowieść, muzykę, taniec i poezję. Powstał dawno, ponad 600 lat temu. Samurajowie go bardzo lubili – nie tylko oglądali przedstawienia, ale nawet sami występowali na scenie. Były to opowieści o duchach, marzeniach, ale też istotnych dla wojowników sprawach, takich jak śmierć. Na scenie najważniejszy był aktor zwany shite. Nosił piękny kostium i specjalną maskę, taką ja te, które widzisz w gablocie. Maski wykonywano z drewna i pokrywano specjalną białą pastą, a następnie laką. Przedstawiały one różne postaci – kobiety, starców, duchy albo demony. Co ciekawe, gdy aktor lekko poruszał głową, światło padało na maskę pod różnym kątem i wyglądało to tak, jakby zmieniała emocje! Raz twarz wydawała się smutna, raz spokojna, a innym razem rozgniewana. Ruchy aktorów w teatrze nō są bardzo powolne i dokładne. Każdy gest coś znaczy, dlatego trzeba uważnie się przyglądać, by zrozumieć ich sens. Na scenie występują też inni aktorzy, chór, który śpiewa, oraz muzycy grający na flecie i bębnach, takich jak ten w gablocie.

Teraz opowiem Ci o lace. Wcześniej wspominałem, że to specjalna substancja pozyskiwana z soku pewnego drzewa, którą pokrywano zbroje i inne przedmioty, żeby zabezpieczyć je od deszczu, zadrapań i innych uszkodzeń. Ale laką pokrywano też przedmioty codziennego użytku, takie jak tace, które następnie pięknie zdobiono. Lakę nakładano warstwa po warstwie. Każdą warstwę trzeba było wysuszyć, wygładzić i dopiero potem nałożyć następną. To wymagało czasu i ogromnej cierpliwości. Była też bardzo ciekawa technika zdobnicza, nazywana maki-e. Polegała na tym, że najpierw malowano wzór laką, a potem posypywano go złotym albo srebrnym proszkiem. Dzięki temu powstawały piękne, błyszczące obrazki – czasem płaskie, a czasem lekko wypukłe – zobacz na nasze motyle! Poza złotem i srebrem rzemieślnicy dodawali też inne materiały, na przykład: kawałki muszli, które mieniły się jak tęcza, cienkie blaszki, kamienie szlachetne, a nawet… skorupki jaj! Czyż to nie wspaniałe dzieła sztuki?

Tutaj możesz zobaczyć, jak samurajowie ubierali się na co dzień, zwłaszcza w czasach pokoju. Już wcześniej opowiedziałem Ci o ich oficjalnym stroju, czyli kamishimo. Tu są kolejne przykłady, ale zobacz! Jest też mniejsza wersja, dla chłopca. Kamishimo było zakładane na wierzch, na inne ubrania. Najpierw samuraj ubierał się w juban, czyli rodzaj koszuli, która była najbliżej ciała. Następnie wkładał kimono, czyli długą, prostą szatę o szerokich rękawach. Trzeba było przewiązać ją pasem nazywanym obi. Wszystkie te elementy możesz zobaczyć w gablocie. Popatrz uważnie, czy widzisz jakieś kieszenie?
Właśnie! W tym stroju nie ma kieszeni! Zastanawiasz się pewnie, jak noszono różne drobiazgi. Odwróć się, proszę, i zajrzyj do kolejnej gabloty – są tam małe pudełeczka o nazwie inrō. Jedno z nich jest nawet rozłożone na mniejsze elementy, możesz więc zobaczyć, jak pojedyncze przegródki połączone są sznurkiem. Takie pudełeczka przekładano pod pasem obi i to one zastępowały samurajom kieszenie. Noszono w nich różne drobiazgi, na przykład leki czy pieczęcie. Żeby ich zawartość nie wypadła, sznurek zabezpieczano ozdobnym koralikiem ojime, a sznurek za pasem – guzem netsuke. Była to miniaturowa rzeźba, która mogła przedstawiać zwierzęta, postaci lub sceny z życia. Popatrz na te wspaniałe zdobienia i spróbuj odnaleźć na jednym z nich żurawie. Piękne, prawda? Japończycy wierzyli, że przynoszą one szczęście. Symbolizowały także wierność i pokój, a oprócz tego długowieczność. Kiedyś wierzono, że żurawie mogą żyć nawet 1000 lat. Znajdziesz tutaj też inne ptaki, na przykład czaple – z racji tego, że żyły blisko wody, symbolizowały czystość i spokój. Myszy z kolei były sprytne i zaradne, a ponieważ pojawiały się tam, gdzie było dużo ryżu, oznaczały bogactwo i dostatek. Możesz zobaczyć małe myszki w postaci netsuke.

Przejdź teraz do ostatniej gabloty. Znajdują się w niej dwa kimona kobiece. Jedno również jest zdobione motywem żurawi, ale nie tylko – są tam także chryzantemy, wachlarze i powozy – symbole pomyślności, dostojeństwa i elegancji. Zobacz, że rękawy w tych kimonach są różnej długości – te krótkie nosiły mężatki, a długie – panienki. Kobiety również przewiązywały kimona pasami obi, ale były one nieco szersze niż męskie. Dodatkowo, z tyłu wiązano nimi ozdobne kokardy. Aby wyjść na zewnątrz, na pewno przydatne były sandały, takie jak w gablocie. Nie wiem, czy wiesz, ale do dzisiaj obuwie o podobnym kształcie nazywa się japonkami! Po prawej znajdziesz różne kobiece dodatki – lusterka, grzebienie do włosów i szpile, ale także dwie kolorowe muszle z namalowanymi obrazkami. Służyły do gry w dobieranie par – mając jedną połówkę, trzeba było dobrać drugą, identyczną. Często takie muszle były wręczane jako prezent ślubny, na znak dopasowania dwojga ludzi.

Tutaj kończymy opowieść o wojownikach i wojowniczkach, a Ty możesz teraz odpocząć albo spróbować swych sił przy stole w przedsionku i narysować bohatera z japońskich kreskówek. A jeśli nadal mało Ci wiadomości o samurajach, podejdź do biblioteczki z mangami – to takie japońskie komiksy. Zebraliśmy ich tu naprawdę dużo, a każdy z nich opowiada o samurajach lub innych wojownikach. Są one poukładane zgodnie z wiekiem czytelników – w zależności od tego, ile masz lat, możesz usiąść i poczytać wybrane książki. Podpowiem Ci tylko, że czyta je się całkiem odwrotnie niż polskie komiksy – zaczynasz od prawej strony, czyli od naszego tyłu. Tam, gdzie dla nas jest koniec, dla Japończyków był początek.

Miłej lektury i do szybkiego zobaczenia na innych wystawach!